Dossier Cultuurfondsen in Nederland

Fondsen financieren bijzonder veel kunst en cultuur in Nederland. Er zijn dan ook veel cultuurfondsen actief in ons land. Elk cultuurfonds heeft zijn eigen doelstelling, organisatie en voorwaarden. Steeds komen er nieuwe bij en soms verdwijnt er weer een. Ben je van plan een fonds te benaderen voor de financiering van een idee of project, dan is het belangrijk om te begrijpen welke verschillende fondsen er zijn en hoe zij te werk gaan. Zo vergroot je je kans op een succesvolle aanvraag voor geld.

Inhoudsopgave

Wat zijn cultuurfondsen?

Een fonds is een hoeveelheid financiële middelen dat door iemand voor een speciaal doel apart is gezet. Als dat doel kunst of cultuur is, spreken we in deze Culturele Financieringswijzer van een cultuurfonds. Ook al zit het woord cultuur misschien niet eens in de naam van het fonds zelf.

Het woord fonds staat niet alleen voor de bestemde financiële middelen zelf, maar ook voor de gehele organisatie eromheen. Deze organisatie richt zich primair op de beoordeling van aanvragen, het beschikbaar stellen van financiering en het beheer van lopende toekenningen.

Veel fondsen hebben meerdere regelingen en zijn toegankelijk voor een brede doelgroep in heel Nederland, maar sommige fondsen hebben juist een heel specifiek doel (bijvoorbeeld innovatie). Ook kunnen zij zijn opgericht voor een heel specifieke doelgroep (bijvoorbeeld vrouwelijke beeldend kunstenaars van 35+) in een bepaalde regio (bijvoorbeeld Zeeland).

Welke soorten cultuurfondsen zijn er?

Wanneer een fonds is opgericht door de overheid (het Rijk, de provincie of gemeente) en het om publiek geld gaat, spreken we van een publiek fonds. Is een fonds opgericht door particulieren (personen of bedrijven) en gaat het om particulier geld, dan spreken we van een privaat fonds. Als overheid en private sector samen een fonds oprichten, dan noemen we dat een publiek-privaat fonds.

Private fondsen

Private fondsen zijn in te delen in fondsen die zijn opgericht door particulieren en fondsen die zijn opgericht door bedrijven of andere organisaties.

Particuliere cultuurfondsen

Particuliere fondsen zijn meestal onafhankelijke stichtingen die uit belegd vermogen, van derden verkregen gelden, of beide, culturele of maatschappelijke projecten financieren. Dit zijn onder meer de familiefondsen, die door families zijn opgericht. Denk aan de Turing Foundation opgericht door Pieter en Françoise Geelen of de Janivo Stichting opgericht in 1979 door advocaat en ondernemer mr. J.H. de Pont.

Soorten particuliere fondsen

  • Zuivere vermogensfondsen - Het vermogen van deze fondsen komt voor het grootste deel van nalatenschappen of schenkingen van families, bedrijven of individuen. Bij een zuiver vermogensfonds wordt het vermogen zelf niet uitgekeerd, maar alleen het rendement van dat vermogen, zoals rentebaten of beleggingsinkomsten. Een voorbeeld is het Niemeijer Fonds.
  • Geldwervende fondsen - Geldwervende fondsen doen in tegenstelling tot zuivere vermogensfondsen wel aan actieve fondsenwerving. Het zijn fondsen die actief gelden werven bij particulieren of bedrijven voor het culturele doel dat zij ondersteunen. Het fonds keert vervolgens die middelen weer uit aan projecten en activiteiten binnen die doelstelling.
  • Hybride fondsen - Ook zijn er hybride fondsen die zowel middelen hebben verkregen in de vorm van vermogen dat zij in stand houden, als middelen uit fondsenwerving. Tot de hybride fondsen behoren bijvoorbeeld het Prins Bernhard Cultuurfonds.
  • Fondsen op naam - Binnen de private fondsen bestaat verder de zogeheten fondsen op naam. Een fonds op naam is particulier vermogen dat voor een specifiek doel ondergebracht is bij een groter fonds, zonder dat daar een aparte stichting voor is opgericht. Voorbeelden van grote fondsen die de kleinere fondsen op naam beheren zijn het Oranje Fonds of het eerder genoemde Prins Bernhard Cultuurfonds.

Bedrijfsfondsen

De bedrijfsfondsen of corporate foundations zijn fondsen die door bedrijven zijn opgericht en door hen ook van middelen zijn of worden voorzien. Bij deze fondsen kan de grens tussen donatie en sponsoring vervagen. Sponsoring is een commerciële keuze van het bedrijf, waarvoor het bedrijf bijvoorbeeld media-aandacht als tegenprestatie krijgt. Bij donaties staan de ideële redenen centraal. Een voorbeeld van een bedrijfsfonds is het Job Dura Fonds.

Een bijzonder soort fondsen met bedrijfsmatige inslag zijn de uitvoeringsfondsen van de loterijen. De loterijen in Nederland zijn verplicht een deel van hun inkomsten aan goede doelen te geven en hebben daarvoor fondsen ingericht. Met een gemiddeld donatiebedrag van 175 miljoen euro per jaar zijn zij verreweg de grootste individuele geldverstrekkende partijen in Nederland. De BankGiro Loterij is dé cultuurloterij van Nederland, die samen met het Bankgiro Loterij Fonds zo veel mogelijk mensen wil laten kennismaken met kunst en cultuur.

Fondsen die gelden werven bij particulieren kunnen zich onder voorwaarden kwalificeren voor de zogeheten ANBI-status. ANBI staat voor ‘Algemeen Nut Beogende Instelling’. Als je als kunstenaar, creatieve maker of culturele organisatie geld ontvangt van een fonds dat over een ANBI-status beschikt, en je hebt zelf geen (culturele) ANBI-status, dan hoef je daar geen schenkingsrecht over te betalen. Zie meer hierover in ons dossier De fiscale voordelen van geefgeld.

Overheidsfondsen of publieke fondsen

Overheidsfondsen of publieke fondsen zijn ingesteld door de overheid. Er zijn zowel landelijke als provinciale en gemeentelijke fondsen.

Rijkscultuurfondsen

De belangrijkste publieke cultuurfondsen zijn de zes rijkscultuurfondsen die zijn ingesteld door de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). Dit zijn de cultuurfondsen die de rijkssubsidies verstrekken aan makers, gezelschappen, organisaties, producties en andere aanvragers. Elk fonds richt zich op een ander kunst- en cultuurgebied.

De zes rijkscultuurfondsen zijn:

  • Het Fonds Podiumkunsten - voor de ondersteuning van muziek, muziektheater, dans, theater en festivals in Nederland en ondersteuning aan alle vormen van professionele podiumkunsten. Het Slecht Weer Fonds valt hier ook onder.
  • Het Stimuleringsfonds Creatieve industrie - voor de ondersteuning van architectuur, vormgeving, e-cultuur en cross-overs.
  • Het Mondriaanfonds - voor de ondersteuning van beeldende kunst en erfgoed.
  • Het Filmfonds - voor de ondersteuning van filmproducties en -activiteiten.
  • Het Letterenfonds - voor de ondersteuning van schrijvers, vertalers, uitgevers en festivals.
  • Het Fonds Cultuurparticipatie - voor de ondersteuning van cultuureducatie en cultuurparticipatie.

De subsidieregelingen en programma’s die de rijkscultuurfondsen uitvoeren veranderen regelmatig. Actuele informatie over de cultuursubsidies van het Ministerie van OCW kun je vinden op www.cultuursubsidie.nl. Ook is daar een infographic van de culturele basisinfrastructuur (afgekort BIS) te downloaden.

Provinciale en gemeentelijke fondsen

Ook op provinciaal en gemeentelijk niveau zijn er veel publieke fondsen die financiering verstrekken voor cultuur. Voorbeelden hiervan zijn:

  • Amsterdams Fonds voor de Kunst (AFK) verstrekt het grootste deel van de kunst- en cultuursubsidies van de gemeente Amsterdam.
  • Cultuurfonds Almere ondersteunt kunstenaars en culturele organisaties in de gemeente Almere.
  • Stichting Kunstloc Brabant verstrekt onder meer de provinciale impulsgelden, een subsidieprogramma om vernieuwende culturele initiatieven in de provincie Noord-Brabant te ondersteunen.
  • Kunstraad Groningen is een zelfstandige stichting die diverse budgetten van de gemeente Groningen én de provincie Groningen beheert op het gebied van de kunsten.

Publiek-privaat fonds

De laatste tijd zien we binnen de lokale fondsen veel nieuwe initiatieven. Hierbij is ook een nieuw type vermogensfonds ontstaan, waarbij overheid en de particuliere sector elkaar hebben gezocht en gevonden. Voorbeelden hiervan zijn:

  • Cultuurfonds Leiden is een publiek-privaat initiatief van Fonds 1818, de Kamer van Koophandel en Gemeente Leiden. Het Cultuurfonds Leiden profileert zich niet als traditioneel subsidieloket, maar als een investeringsfonds.
  • Stichting Cultuurfonds Tilburg is opgericht als een crowdfundingplatform, waarbij de gemeente lopende initiatieven met een bijdrage ondersteunt.

Bij weer andere initiatieven wordt het publieke geld in een extern fonds geplaatst. Deze fondsen zijn erop gericht om de besluitvorming op afstand van de politiek te zetten. Dit type is bijvoorbeeld in Houten, Stichtse Vecht en Hattem te herkennen.

Wil je meer weten over publiek-private fondsen? Lees dan het artikel ‘Lokale cultuurfondsen. Nieuwe vormen geven nieuwe impulsen’.

Hoe werken fondsen?

De manier waarop fondsen te werk gaan verschilt. Zij zijn te verdelen in drie categorieën:

1. Passieve fondsen

Werkwijze: passieve fondsen behandelen voornamelijk aanvragen die per post of e-mail binnenkomen. Op hun website of in hun jaarverslagen noemen zij vaak hun beoordelingscriteria. Uitgebreide evaluatie van gesteunde projecten en eigen programma’s vinden zij meestal minder belangrijk.

Wie zij financieren: passieve fondsen financieren de beste aanvragen die bij hen binnenkomen.

2. Proactieve fondsen

Werkwijze: proactieve fondsen communiceren actiever dan passieve fondsen over welke doelstellingen zij nastreven. Dit doen zij onder meer via jaarverslagen, websites, brochures, folders en andere middelen.

Proactieve fondsen proberen via hun projectmanagers of -adviseurs goede projecten en organisaties te vinden. Meestal hebben proactieve fondsen nader omschreven programma’s of onderwerpen waarbinnen zij geld schenken. Ook vinden zij het vaak belangrijk actief kennis via hun netwerk op te doen, en staan zij ervoor open de opgedane kennis met anderen te delen.

Wie zij financieren: proactieve fondsen financieren de beste projecten en organisaties die ze kunnen vinden.

3. Voorschrijvende of gebiedende fondsen

Werkwijze: voorschrijvende of gebiedende fondsen hebben specifieke doelstellingen en criteria. Zij verwachten van hun projectmanagers of -adviseurs dat zij duidelijk afgebakende werkgebieden benoemen en hun activiteiten daarop afstemmen. Aanvragen moeten in een strak format worden aangeleverd.

Wie zij financieren: voorschrijvende of gebiedende fondsen nodigen organisaties of individuen uit een aanvraag te doen voor financiering.

Doelstelling en werkwijze

De doelstelling van een fonds kan ook invloed hebben op de werkwijze. Zo kan er onderscheid gemaakt worden tussen fondsen met een brede doelstelling, gericht op verschillende aandachtsgebieden, zoals het VSBfonds en DOEN, en de gespecialiseerde fondsen, die een speciale doelgroep of een specifiek aandachtsgebied hebben. Een voorbeeld daarvan is het Josine de Bruyn Kops Fonds, dat vrouwelijk beeldend kunstenaars tot 35 jaar ondersteunt.

Verder zijn er fondsen die zich richten op een bepaald geografisch werkgebied, bijvoorbeeld het AMVJ Fonds voor Amsterdam of het Elisabeth Strouven Fonds voor Maastricht en omgeving.

Op welke manier investeren fondsen in kunst en cultuur?

Er zijn meerdere financieringsvormen waar fondsen gebruik van maken. Donatie komt het meeste voor. Vaak gaat het dan om een eenmalige schenking. Soms maken fondsen ook een vervolg op een eerder project mogelijk en wordt een donatie een aantal keren herhaald. Daarnaast zijn er fondsen die meerjarige donaties geven. Het jaarlijkse donatievolume bij een fonds varieert tussen enkele tienduizenden euro’s tot meer dan 30 miljoen euro.

Verder zijn er fondsen die leningen of garantstellingen verstrekken, zoals Fonds Cultuur+Financiering, Nationaal Restauratiefonds, Fonds Kwadraat, Brabant C en het Blockbusterfonds. In sommige gevallen gebeurt dit ook in combinatie met een donatie.

Een kleine minderheid van de fondsen doen aan ‘ondernemend goed doen’, in de Angelsaksische landen ook wel venture philanthropy genoemd. Deze fondsen werken ook met leningen en participaties binnen culturele of sociale ondernemingen, zoals stichting DOEN en de Koninklijke Nederlandsche Heidemaatschappij.

Waarvoor kun je een aanvraag doen bij een fonds?

Fondsen zijn het meest geïnteresseerd in nieuwe projecten en startende organisaties. Innovatie is vaak hun belangrijkste beleidsdoelstelling. De financiering van reguliere organisatie- en exploitatiekosten sluiten de meeste fondsen uit.

Fondsen zijn er echter in alle soorten en maten, daarom kan deze vraag alleen in algemene zin worden beantwoord. Zo kun je bij fondsen terecht voor bijvoorbeeld:

  • De realisatie van een project
  • De ontwikkeling en uitvoering van een (meerjaren)programma
  • Ontwikkeling, research en innovatie
  • Een transitie- of professionaliseringstraject
  • Beurzen en stipendia
  • Aanschaf van middelen
  • Prijzen, bijvoorbeeld de Boy Edgar Prijs, Sikkens Prize of de minder bekende Hermine van Bers Beeldende Kunstprijs. Zie ook ons dossier Kunst- en cultuurprijzen
  • Specifieke doelen en/of residencies. Zie ook ons dossier Residencies

Professionaliseringstrajecten bij culturele organisaties

De financiering van structurele activiteiten of de exploitatie zijn aan de meeste fondsen niet besteed. Tenzij een organisatie om een investering vraagt die leidt tot professionalisering, oftewel het afleggen van een traject van A naar B.

Dit soort professionaliseringstrajecten wordt ook wel ‘capacity building’ genoemd. Hiermee wordt de competentieontwikkeling van nonprofits aangeduid, gericht op het optimaliseren van hun missie- en/of financiële toekomstbestendigheid.

Nederlandse fondsen hebben dit in bepaalde gevallen wel eens aangeduid als professionaliseringstrajecten, waarbij organisaties worden ondersteund bij het ontwikkelen van een strategie, het scannen van de organisatie(structuur) op zwakke plekken, het ontwikkelen van bepaalde competenties en het spreiden of aanvullen van de inkomsten.

Hoe vind je een cultuurfonds?

Wanneer je online gaat zoeken, kom je al snel veel fondsen tegen. Op de volgende websites wordt een overzicht gegeven van verschillende fondsen. Vaak kun je op trefwoord of regio zoeken:

Fondsen voor individuele kunstenaars en creatieve makers

Hoewel de meeste fondsen alleen rechtspersonen (een stichting of vereniging) ondersteunen, zijn er ook fondsen die wel individuen ondersteunen. Hieronder volgen een aantal fondsen:

Beeldende kunst

Podiumkunsten

  • Stichting Melanie - Deze stichting nodigt zelf theatermakers uit, aanvragen worden niet in behandeling genomen. Het fonds biedt financiële ondersteuning aan professionele theatermakers in Amsterdam en hecht veel waarde aan inhoud, kwaliteit en originaliteit. Het is bijzonder geïnteresseerd in het ontstaansproces van toneelproducties. Dit uit zich onder meer in het bijwonen van repetities
  • Sena Muziek productiefonds - gericht op professionele muzikanten
  • Olland-Buisman Stichting - gericht op jonge podiumkunstenaars
  • Ons Fonds - dit fonds werkt niet op basis van regels en officieel gedocumenteerde aanvragen, maar op basis van wederzijds vertrouwen, gezamenlijke verantwoordelijkheid en via inhoudelijk gesprekken wordt een verdeling gemaakt van de beschikbare financiële middelen

Overige fondsen

  • NORMA fonds - voor projecten van professionele kunstenaars en culturele organisaties binnen alle disciplines, werkzaam in Nederland
  • Niemeijer Fonds - gericht op het verstrekken van stipendia (studie)beurzen, leningen aan kunstenaars en het doen van (periodieke) uitkeringen en schenkingen aan artistieke, culturele, levensbeschouwelijke en wetenschappelijke instellingen
  • European Cultural Foundation - financiering voor Europese samenwerkings- en onderzoeksprojecten en internationale reiskosten voor kunstenaars

Cultureel ondernemen

Opvallend is dat meer en meer fondsen zich richten op cultureel ondernemen. Met als resultaat dat zij financiële middelen beschikbaar stellen aan culturele organisaties om eigen inkomsten te gaan genereren, al dan niet in de vorm van een bedrijf. Voorhoedefondsen in deze zijn bijvoorbeeld het VSBfonds, de VandenEnde Foundation en DOEN.

Matchmakers in cultuur is een bijzondere samenwerking tussen het VSBfonds, Fonds voor Cultuurparticipatie en Fonds Podiumkunsten.

Heb je een idee voor een creatief project? En zoek je hier financiering voor? Of ben je benieuwd bij welk cultuurfonds je met je project het beste terecht kan? De matchmakers informeren je over het werkterrein en de subsidiemogelijkheden van drie cultuurfondsen: VSBfonds, Fonds Podiumkunsten en Fonds voor Cultuurparticipatie.

Als je nog niet bekend bent in de wereld van de cultuurfondsen dan is het mogelijk om een matchmaker bij jou in de buurt te benaderen. Deze matchmaker geeft je meer informatie over de regelingen van de fondsen, maar kan je ook wijzen op andere initiatieven die er al bestaan. Of kan je in contact brengen met de fondsmedewerkers die alles weten over subsidieregelingen.

De kleine letters: waar moet je op letten

Een goede start

Het werven van financiering begint met een goed zicht op wat het idee of project precies inhoudt, waarom het bijzonder of onderscheidend is, voor wie het van (toegevoegde) waarde is, of zou kunnen zijn, enzovoort.

Fondsen vergelijken

Onderzoek welke fondsen passen bij het idee of het project. Het aanleggen van een longlist van fondsen is handig. Zo kun je vergelijken of hun beleid overeenkomt met de projectdoelstellingen.

Neem zo mogelijk contact op met een fonds om erachter te komen of het inderdaad mogelijk is een aanvraag te doen, wat de beleidscriteria van het fonds zijn, waar de aanvraag op wordt getoetst, wat de behandelingstermijn is en eventuele andere zaken waarop wordt gelet bij de beoordeling van een aanvraag.

Hoe krijg ik een voet tussen de deur bij een fonds? Lees meer over het belang van lobby en relatiebeheer.

Sinds 2014 moeten fondsen met een ANBI-status voldoen aan de publicatieplicht. Zij moeten een staat van baten en lasten publiceren met een overzicht van de voorgenomen bestedingen met toelichting, een activiteitenverslag en een verkort beleidsplan. Dit kan op hun eigen website of op een online platform, bijvoorbeeld de Kennisbank Filantropie. Van deze informatie kun je tijdens je oriëntatie als kunstenaar, creatieve maker of culturele organisatie gebruikmaken.

Aanvraag doen

Wanneer je een aanvraag wilt gaan doen, controleer dan goed of het fonds met een (digitaal) aanvraagformulier werkt en welke aanvullende documenten er worden gevraagd. Dit zullen in elk geval zijn:

  1. een gedegen projectplan, waarin je het wie, wat, waarom, waar, wanneer, hoe, met welk resultaat inzichtelijk maakt
  2. een begroting
  3. en een dekkingsplan

Deze drie documenten zijn de basis van je aanvraag.

Bekijk ook eens deze vijf tips voor het opstellen van een goede aanbiedingsbrief.

Lees de tips van de Culturele Avonturiers voor het formuleren van je doelstellingen voor een aanvraag.

Evaluatie of niet?

Het verschilt of een fonds na afloop van het project om een uitgebreide evaluatie vraagt naast de financiële verantwoording. Wanneer het om een grote donatie gaat, is een uitgebreide evaluatie vaak een vereiste.

Aan de slag

Wil je een artistiek idee realiseren en heb je geld nodig dat je mag houden om de kosten te dekken? Bekijk dan ons advies voor kunstenaars en creatieve makers: de uitvoering van je idee of het onderzoeken, ontwikkelen en testen van je idee

Of ons advies voor culturele organisaties: het realiseren van een project of het onderzoeken, ontwikkelen en testen van een project

Wil je starten met je onderneming? Bekijk dan ons advies voor kunstenaars en creatieve makers: ik wil starten met een onderneming

Of ons advies voor culturele organisaties: ik wil starten met een culturele organisatie

Actie Cursus fondsenwerving

Naast de Culturele Financieringswijzer zijn er nog meer hulpmiddelen bij het werven van fondsen. De cursus fondsenwerving van het VSBfonds is er daar één van. Deze is gratis toegankelijk in de vorm van tutorial video’s en een pdf.