Stappenplan De paradox van passie: zo bewaak je de balans

Werken voor een habbekrats. Eindeloos uren maken, weken achter elkaar. Blij zijn áls je überhaupt al betaald wordt. Herkenbaar? Het is wat hoogleraar Mark Deuze de paradox van passie noemt. Juist omdat je je werk zo graag doet, accepteer je omstandigheden die eigenlijk niet gezond zijn. Je werkt door, ook als het te veel wordt. Omdat je het belangrijk vindt. Omdat je erin gelooft. Of simpelweg omdat je niet anders wilt. Als je niet uitkijkt, maakt de paradox van passie je zelfs ziek. Maar het kan anders. En bewustwording helpt daarbij.

Verhalen over ongezonde werksituaties kent Mark Deuze genoeg. Zo vertelde een journalist van een grote landelijke kwaliteitskrant hem onlangs dat ze noodgedwongen moest kolven in een aftands poetshok, waar het licht na een minuut automatisch uitfloepte. Tekenend vond hij ook het verhaal van de productieassistent bij een omroep, die structureel privéafspraken afzei vanwege verplichte overuren – zonder overleg – en die daar zelf ook nog eens begrip voor had. Of de zakelijk leider van een theatercollectief die structureel te weinig vraagt voor de uren die zij maakt, omdat het budget nu eenmaal niet toereikend is. Volgens de hoogleraar zit daar precies het probleem: “We doen dit werk zó graag, dat we slechte arbeidsomstandigheden maar voor lief nemen. Maar op de lange termijn eist dat zijn tol.”

Waarom accepteren we ongezonde arbeidsomstandigheden? Drie belangrijke oorzaken

Werkenden in de creatieve sector accepteren slechte betaling, lange dagen en andere zaken die stevig morrelen aan wat je arbeidstechnisch gezond zou kunnen noemen. Maar hoe komt dat eigenlijk? Mark noemt daar drie oorzaken voor:

• Je jaagt een bepaalde positie na en verwacht daar bijna te zijn. Dat gewilde plekje bij die vooraanstaande galerie. In het vizier komen bij een grote uitgeverij. Een contract bij dat toffe label. Vast lid worden van een vooraanstaand ensemble of theatercollectief. We prenten ons in dat we er bijna zijn, als we het nog éven onder deze omstandigheden volhouden. We accepteren het, omdat we het zien als noodzakelijk om op die ene felbegeerde plek te komen.
• Je denkt dat je aan bepaalde zaken toch niet veel kan veranderen (vergoeding, arbeidsvoorwaarden). En daarom besluiten we dat we dan maar beter kunnen doorgaan met dat waar we wél blij van worden.
• Je bent creatief in hart en nieren, en die creativiteit moet er nu eenmaal uit. Niet maken is niet leven. Kortom: we kunnen simpelweg niet anders dan doorgaan, ook onder minder ideale omstandigheden.

Wanneer gaat het fout? Drie risico's in de sector

Mark Deuze is er duidelijk over: wie werkt in de creatieve sector, moet stevig in zijn schoenen staan. Het werk is geweldig én ziekmakend tegelijk. Hoe kan dat? Deze drie gevaren zitten ingebakken in de creatieve sector:

• Inzet en opbrengst zijn niet in balans - Je stopt veel tijd en energie in je werk, maar krijgt daar relatief weinig voor terug. Dat kan gaan om geld, maar ook om waardering. Je bent bijvoorbeeld een illustrator die zonder pardon wordt ingewisseld voor een ander. Of: je werkt als zakelijk leider de klok rond, maar ziet vervolgens dat er te weinig kaarten worden verkocht voor de nieuwste productie.
• Weinig invloed op beslissingen - Beslissingen over werk, planning of betaling zijn in de creatieve sector niet altijd transparant. Er zijn geen duidelijke regels of protocollen. Dat kan leiden tot frustratie of onzekerheid. Zo kan het bijvoorbeeld zijn dat collega's die exact hetzelfde werk leveren aan een opdrachtgever een veel hogere vergoeding krijgen dan jij. Of dat iemand die nét nieuw is in het bedrijf in één keer een senior functie krijgt zonder dat goed duidelijk is waarom.
• Beperkte autonomie om je werk goed te doen - Je hebt niet altijd de vrijheid of voorwaarden om je werk op een gezonde manier uit te voeren. Als vertaler word je bijvoorbeeld verplicht om te werken in de software van jouw opdrachtgever, waardoor je de grip op jouw werk verliest. Of: als stemacteur moet je een contract tekenen waardoor je de rechten over jouw stemgeluid (deels) verliest.

Een combinatie van deze factoren zorgt ervoor dat mensen in de creatieve sector relatief vaak uitvallen.

Hoe herstel je de balans? Zes praktische stappen

Passie voor je vak is een ontzettend krachtig instrument, vindt Mark. De oplossing voor dit probleem zit volgens zijn onderzoek absoluut niet in het doven van die passie. Sterker nog: juist in die passie – in de sterke intrinsieke motivatie om te creëren – schuilt een sterke, transformatieve kracht. Hoe benut je die kracht? Daarvoor is een andere blik op je werk nodig. Dit stappenplan helpt je daarbij op weg:

1. Herken de valkuil - Wees je bewust van je valkuilen. Je werk is belangrijk en je bent bereid er ver voor te gaan. Maar dat betekent niet dat alles acceptabel is. Bepaal je prioriteiten en achterhaal waar voor jou de grens ligt.
2. Maak het bespreekbaar - Je bent niet de enige die kampt met de paradox van passie. Dat besef helpt misschien al een beetje. Praat er met collega’s of andere makers over. Bespreek tarieven, werkdruk en verwachtingen. Wat vinden jullie normaal, en wat niet?
3. Werk samen - In de creatieve sector zijn verschillende collectieven en netwerken, zoals koepelvereniging De Creatieve Coalitie, Platform ACCT, de Kunstenbond, Cultuur+Ondernemen, Werkplant, BNO, Circuspunt of de Auteursbond. Sluit je bij dit soort organisaties aan of volg ze. Door samen te werken en ervaringen te delen, sta je zelf sterker én help je de sector vooruit.
4. Neem jezelf serieus als professional - Besef dat je werk waarde heeft en maak jezelf niet ondergeschikt aan een opdrachtgever. Je bent geen hobbyist die toevallig ook betaald krijgt. Als professional mag je grenzen stellen, een eerlijke prijs vragen en nee zeggen.
5. Bewaak de balans - Neem voldoende rust en houd ook oog voor dingen buiten je werk. Dat helpt om je werk op de lange termijn vol te kunnen houden.
6. Kijk ook naar het grotere geheel - Je bent niet verantwoordelijk voor alles. Verbetering vraagt ook iets van opdrachtgevers en de sector, zoals eerlijkere afspraken en meer zekerheid. Je aansluiten bij netwerken en collectieven (zie stap 3) kan daarbij helpen.
   

Dit is een samenvatting van de workshop die Mark Deuze op 9 april 2026 gaf tijdens CreativeRoadz: event van en voor zzp’ers in de creatieve sector. CreativeRoadz werd georganiseerd door De Creatieve Coalitie, DEN, Platform ACCT en Cultuur+Ondernemen.

Ben je benieuwd naar meer inzichten van Mark Deuze over creativiteit, werk en welzijn? Op zijn Substack deelt hij regelmatig nieuwe artikelen, observaties en ideeën over creatieve carrières en de uitdagingen die daarbij komen kijken.